دوگانه‌ی رشد اقتصادی- سقوط ترکیبی
با توجه به داده‌های بانک جهانی، ایران را در دو مقطع زمانی 1996 و 2024 با دو دسته کشور متفاوت مورد بررسی قرار می‌دهیم. دسته‌ی اول 4 کشوری که در سال 1996، رتبه‌ی اقتصادی نزدیک به ایران داشته‌اند که عبارتند از لتونی، قزاقستان، موریس و پاراگوئه، و دسته‌ی دوم 4 کشوری که در سال 2024، رتبه‌ی سقوط ترکیبی نزدیک به ایران داشته‌اند که عبارتند از چاد، آفریقای مرکزی، هائیتی و کنگو.
در شکل 1، رتبه‌های اقتصادی و سقوط این 8 کشور به همراه ایران در بازه‌ی 1996 تا 2024 نشان داده شده است. مشاهده می‌گردد که رتبه‌ی اقتصادی ایران در تمام آن 29 سال، در بازه‌ی 81 تا 104 جهان قرار دارد و با توجه به آنکه 202 کشور در این ارزیابی شرکت کرده‌اند، این بدان معناست که 98 تا 121 کشور جهان، در این بازه‌ی زمانی در وضعیت اقتصادی بدتر از ایران قرار داشته‌اند.
اما رتبه‌ی سقوط ترکیبی ایران به گونه‌ی دیگری ست:
شکل 1 نشان می‌دهد که بهترین شرایط ایران از لحاظ سقوط ترکیبی، مربوط به سال 2000 میلادی ست که در جایگاه 67 جهان قرار گرفته است، به این معنی که 66 کشور در شرایط بدتر از ایران قرار داشته‌اند و در سال 2024 ، ایران از نظر سقوط ترکیبی به جایگاه 11 جهان رسیده است یعنی تنها 10 کشور که عمدتاً از جنس کشور- قبیله‌اند، شرایط بدتری نسبت به ایران دارند.
در سال 2024 ، ایران از نظر سقوط ترکیبی به جایگاه 11 جهان رسیده است یعنی تنها 10 کشور که عمدتاً از جنس کشور- قبیله‌اند، شرایط بدتری نسبت به ایران دارند.
شکل 1 گویای اطلاعات دیگری نیز هست. تمام 4 کشوری که در سال 2024، رتبه‌ی سقوط ترکیبی مشابه ایران دارند، تقریباً در تمام آن 29 سال در بین 20 کشور سقوط کرده‌ی دنیا قرار داشته‌اند و تقریباً در تمام سال‌های آن دوره در بین 40 اقتصاد ضعیف جهان قرار داشته‌اند.
به همین ترتیب، 4 کشوری که در سال 1996 از لحاظ رشد اقتصادی در رتبه‌های نزدیک ایران بوده ند، به جز پاراگوئه، در تمام آن سال‌ها به تدریج به رتبه‌های بالاتر اقتصادی دست یافته و از قرار گرفتن در میان80 کشور برتر جهان در 1996 به قرار گرفتن در میان 60 کشور برتر جهان در 2024 دست یافته‌اند. از میان این 4 کشور، شرایط سقوط ترکیبی و نیز شرایط رشد اقتصادی لتونی و جزایر موریس با هم همخوانی دارد ولی دو کشور پاراگوئه و قزاقستان، در سال 1996 شرایط سقوط ترکیبی بدتر از ایران داشته ولی به تدریج و با سرعت در سال 2024، در جایگاه 70 رتبه بهتر از ایران قرار دارند.
علاوه بر این 8 کشور، با بررسی سایر کشورهای جهان، به این حقیقت می‌توان رسید که معمولاً کشورهایی که از لحاظ سرانه‌ی تولید ناخالص ملی در شرایط بد قرار دارند، از لحاظ سقوط ترکیبی هم در شرایط بد قرار دارند و به همین ترتیب آنها که از لحاظ سرانه در وضعیت خوب قرار دارند، از لحاظ سقوط ترکیبی نیز در شرایط خوب قرار دارند.
و تنها یک استثناء در میان تمام کشورهای جهان قرار دارد و آن ایران است.
متوسط رتبه‌ی اقتصادی ایران با معیار سرانه‌ی تولید ناخالص، در آن 29 سال برابر 94 است یعنی ایران در بین 100 کشور برتر دنیا قرار دارد ولی میانگین رتبه‌ی سقوط ترکیبی ایران در همان دوره، عدد 28 است یعنی علی‌رغم اقتصاد قابل قبول ایران، اما ایران در میان 30 کشور سقوط کرده‌ی دنیا قرار گرفته است.
پاسخ چنین تناقض بزرگی در فساد فراگیر نهفته است. در فساد فراگیر، منافع ملی یک کشور در جهت منافع بخشیِ عده‌ای فاسد قرار گرفته و کشور در بن‌بست و سقوط قرار می‌گیرد.
در فساد فراگیر، منافع ملی یک کشور در جهت منافع بخشیِ عده‌ای فاسد قرار گرفته و کشور در بن‌بست و سقوط قرار می‌گیرد.
بدین منظور شاخص جدیدی را به نام عمق فساد فراگیر[i] (PCD) تعریف می‌کنیم تا شرایط فوق بحرانی کشور را بر اساس آن تحلیل کنیم.
عمق فساد فراگیر (PCD)
در این مطالعه اطلاعات 202 کشور جهان بررسی شده است. بنابراین « (202-EconomicRank) » به معنای رتبه‌ی نابسامانی اقتصادی یک کشور است. در شرایط عادی، رتبه‌ی نابسامانی اقتصادی یک کشور و رتبه‌ی سقوط ترکیبی آن، نزدیک به هم هستند. هر چه این اختلاف بیشتر شود، نشانه‌ی بروز شرایط غیر عادی در کشور است.
نشانه‌های بروز فساد، از آنجا آشکار می‌شود که سرانه‌ی تولید ناخالص داخلی در شرایط مناسب قرار داشته ولی آن کشور در شرایط سقوط قرار گیرد.
نشانه‌های بروز فساد، از آنجا آشکار می‌شود که سرانه‌ی تولید ناخالص داخلی در شرایط مناسب قرار داشته ولی آن کشور در شرایط سقوط قرار گیرد.
به عبارت ساده‌تر، منابع اقتصادی آن کشور خوب است اما این منابع به‌درستی در میان همه‌ی مردم تقسیم نمی‌گردد و عده‌ای نزدیک به حاکمیت از منافع گسترده‌ی ملی استفاده می‌کنند و این شرایط مانند غده‌های سرطان، لایه‌های مختلف جامعه را به صورت فراگیر و در سطوح مختلف تحت تأثیر قرار می‌دهد. بدین ترتیب در این مقاله، شاخصی جدید به نام «عمق فساد فراگیر» یا به‌صورت زیر تعریف می‌کنیم:
PCD=|[(202-EconomicRank)-CollapseRank]|*CollapseProbability
در شکل 2، عمق فساد فراگیر ایران و هر دو دسته کشور فوق الذکر، یعنی هم آنها که شرایط اقتصادی نزدیک به ایران در سال 1996 و هم آنها که شرایط سقوط نزدیک به ایران در 2024 داشته‌اند نشان داده شده است. ملاحظه می‌گردد که تمامی 4 کشوری که در شرایط بد سقوط و همزمان در شرایط بد اقتصادی قرار دارند، از سال 2006 به بعد، عمق فساد بسیار کم بین 0 تا 9 دارند، به عبارت دیگر در این کشورها منابعی وجود ندارد که منجر به فساد شود.
تمامی 4 کشوری که در شرایط بد سقوط و همزمان در شرایط بد اقتصادی قرار دارند، از سال 2006 به بعد، عمق فساد بسیار کم بین 0 تا 9 دارند، به عبارت دیگر در این کشورها منابعی وجود ندارد که منجر به فساد شود.
اما کشورهایی که شرایط اقتصادی مناسب دارند، بیشتر در معرض فساد فراگیر قرار دارند.
در شکل 2 مشاهده می‌گردد که در تمام سال‌های دولت اول خاتمی، کشورهای پاراگوئه و قزاقستان به عنوان کشورهای نزدیک به اقتصاد ایران، عمق فساد فراگیر بالاتر از ایران داشته‌اند. اما به تدریج در سال‌های انتهایی دولت دوم خاتمی، ایران وارد لایه‌های عمیق فساد فراگیر شده است و این رشد فساد ادامه داشته است تا جایی که عمیق‌ترین فساد فراگیر ایران در سال 1388 یعنی در دولت احمدی نژاد اتفاق افتاد، زمانی که بیشترین ثروت‌های نفتی در اختیار حاکمیت بوده است.
عمیق‌ترین فساد فراگیر ایران در سال 1388 یعنی در دولت احمدی نژاد اتفاق افتاد، زمانی که بیشترین ثروت‌های نفتی در اختیار حاکمیت بوده است.
مجدداً در دولت اول روحانی، عمق فساد به سرعت کاهش ولی با شروع دولت دوم روحانی و تا کنون، عمق فساد فراگیر در کشورمان به سرعت افزایش یافته و به عدد 82 در سال 2024 رسیده است؛ در حالی که تمام 8 کشور مورد مطالعه در این مقاله چه آنها که در شرایط خوب اقتصادی هستند و چه کشورهای سقوط کرده، عمق فساد فراگیر بسیار خوبِ کمتر از 20 دارند:
و ایران از سال 2023 به بعد، بدترین کشور جهان در عمق فساد فراگیر شده است.
اینها بر اساس داده‌های منتشر شده تا سال 2024 است و با توجه به انبوهی از حوادث سیاسی و اجتماعی به وقوع پیوسته در این دو سال در ایران، بدون تحلیل ریاضی نیز واضح است که در این دو سال، عمق فساد فراگیر افزایش یافته و کشور در بن بست بی‌سابقه‌ی تاریخی حکمرانی قرار گرفته است.
در بخش پایانی این مقاله با مروری مجدد بر مدل‌های سقوط ارائه شده در ریاضیات سقوط، به تنها راه حل های باقیمانده برای خروج از این بن بست حکمرانی پرداخته می شود.
معادلات خروج
در مدل سقوط ارائه شده در مقاله ی ریاضیات سقوط [1]، پس از آموزش، مدل فشار و مدل مقاومت K به‌صورت زیر به‌دست آمد:
ضرایب مدل‌های فشار و مقاومت آموزش دیده نشان می‌دهد که به ترتیب از بزرگ به کوچک، ضرایب شاخص‌های S و G و T و N و H قرار دارد و در نتیجه این 5 شاخص و به طور معادل PV و CC و VA و RL و GE مهم هستند و راه حل‌های خروج از بن‌بست امروز کشورمان شاید از زیر مجموعه‌های این 5 شاخص بگذرد.
در شکل 3، تغییرات 6 شاخص اصلی مربوط به ایران در طول سال‌های 1996 تا 2024 نشان داده شده است. در این شکل نیز مشاهده می‌گردد که ریشه‌ی اصلی کاهش عمق فساد فراگیر و نیز رتبه‌ی سقوط ترکیبی ایران که در سال 2013 همزمان با دوره‌ی اول انتخاب روحانی اتفاق افتاده است (شکل های 1 و 2) عمدتاً در نتیجه‌ی کاهش S، کاهش G و نیز افزایش H اتفاق افتاده است.
پس در ارتباط با ایران، با توجه به روابط فوق‌الذکر بین متغیرهای S,G,H به ترتیب با PV,CC,GE ، راه حل‌های احتمالی حل بحران از 3 مسیر افزایش PV ، افزایش CC و نیز افزایش GE می‌گذرد.
PV یا Political Stability & Absence of Violence
بانک جهانی متغیرهای زیر را در PV مؤثر می‌داند:
- ناآرامی اجتماعی؛
- ثبات حکومت؛
- خشونت سیاسی؛
- خشونت انتخاباتی؛
- ثبات سیاست‌گذاری.
بنابراین اقدامات زیر در افزایش مقدار PV مؤثر است:
- کاهش واقعی تنش های اجتماعی؛
- حل اعتراضات از مسیرهای غیرخشونت آمیز؛
- ایجاد مکانیزم مؤثر حل اختلاف؛
- کاهش خشونت سیاسی؛
- افزایش پیش‌بینی پذیری سیاست‌ها؛
- پذیرش قواعد روشن رقابت سیاسی؛
- کاهش خطر درگیری داخلی و خارجی.
CC یا Control of Corruption
تعریف بانک جهانی از این متغیر به‌صورت زیر است:
میزان جلوگیری از استفاده از قدرت عمومی برای منفعت خصوصی. این شاخص هم فساد خُرد را شامل می‌شود و هم فساد کلان و در برگیرنده‌ی مواردی از قبیل رانت، روابط خاص و حتی تصرف دولت توسط گروه‌های ذی‌نفوذ است و زیر شاخص‌های آن عبارتند از:
- انحراف منابع عمومی؛
- شیوع رشوه در قوای سه گانه و سایر ارکان نظام حکمرانی؛
- فساد در خدمات عمومی؛
- رانت و رابطه‌گرایی.
و در نتیجه، مهم‌ترین اصلاحات مورد نیاز و فوری برای ایران در ارتباط با این شاخص عبارتند از:
- شفافیت کامل قراردادهای دولتی و خصولتی؛
- اعلام ذینفع نهایی تمامی قراردادهای دولتی و خصولتی؛
- استقلال واقعی حسابرسان؛
- و استقلال واقعی قوه‌ی قضاییه از تمامی ارکان حاکمیت.
GE یا Government Effectiveness
تعریف رسمی بانک جهانی از GE عبارت است از کیفیت خدمات عمومی، دستگاه اداری، تدوین و اجرای سیاست و اعتبار تصمیمات دولت.
تعریف رسمی بانک جهانی از GE عبارت است از کیفیت خدمات عمومی، دستگاه اداری، تدوین و اجرای سیاست و اعتبار تصمیمات دولت.
زیرشاخص های GE عبارتند از :
- انتصاب بر اساس معیار حرفه‌ای؛
- عدم مداخله‌ی سیاسی در کار کارمندان؛
- کیفیت آموزش و خدمات درمانی؛
- کیفیت زیرساخت‌های کشور؛
- استقلال و کیفیت سازمان آمار؛
- توان اجرای سیاست‌ها؛
- سازگاری سیاست با تغییرات اقتصاد.
و در نتیجه مواردی که باعث بالا رفتن GE می‌شوند عبارتند از:
- شایسته‌سالاری در انتصاب مدیران؛
- کاهش انتصاب سیاسی مدیران تخصصی؛
- ثبات تیم‌های حرفه‌ای دولت؛
- بودجه‌ریزی عملکردمحور؛
- انتشار KPI وزارتخانه‌ها؛
- استقلال و تقویت مرکز آمار؛
- حذف سازمان‌های موازی؛
- یکپارچه‌سازی پایگاه‌های اطلاعاتی؛
- افزایش قابلیت اطمینان برق/آب/حمل‌ونقل؛
- ارزیابی واقعی نتایج سیاست‌ها.
اما جمع بندی تمامی آنچه که در ریاضیات سقوط و معادلات خروج گفته شد در اینجا به پایان می‌رسد که از بین تمامیِ این راه‌حل‌های خروج، شرط لازم و کافی برای نجات کشور، در کنترل فساد نهفته است.
اما جمع بندی تمامی آنچه که در ریاضیات سقوط و معادلات خروج گفته شد در اینجا به پایان می‌رسد که از بین تمامیِ این راه‌حل‌های خروج، شرط لازم و کافی برای نجات کشور، در کنترل فساد نهفته است.
شکل 3 نشان می‌دهد که از بین 6 شاخص اصلی، آنچه که در برابر تغییرات، مقاومت شدید نشان می‌دهد، شاخص G مرتبط با کنترل فساد است. مشاهده می‌گردد که در ابتدای دولت اول روحانی، مقادیر S و H به‌سرعت در جهت بهبود تغییر کرده‌اند. شاخص G هم در جهت بهبود حرکت کرده است ولی به کندی. اما چسبندگی و اینرسی این شاخص بنیان برافکن، آنچنان بالاست که تغییرات بقیه‌ی شاخص‌ها را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد و به‌راحتی کاهش نمیابد.
شکل 4 تغییرات این شاخص فساد را برای ایران و 6 کشور منتخب قبلی در طول 30 سال گذشته نشان می‌دهد. نکته‌ی قابل توجه در این شکل، وضعیت کشور گرجستان است که در ابتدای قرن بیستم، بدترین کشور در بین این 7 کشور بوده و اکنون با کنترل شدید فساد، با فاصله‌ی زیاد، بهترینِ این کشورها شده و یکی از بهترین کشورهای جهان در پایداری و فاصله از سقوط شده است.
در همین شکل 4 مشاهده می‌گردد که ایران که در دولت اول خاتمی، در شرایط عادی کنترل فساد و بهترین کشور در میان این 7 کشور بوده است، اکنون بدترینِ این 7 کشور و در رده‌ی بدترین کشورهای جهان قرار دارد و همین، عامل اصلی قرار گرفتن ایران در بین 10 کشور سقوط کرده ی جهان است.
ما در وقت‌های تلف شده‌ایم
و گل‌های فراوان خورده‌ایم
اما
تاریخ چند هزار ساله نشان داده است که
مردم ایران
معجزه‌ی وقت‌های تلف شده‌ی این سرزمینند
مراجع:
خلیل سجاد ” ریاضیات سقوط ” صنعت هوشمند – شماره 239 شهریور 1405[1]
خلیل سجاد – 10 مهر 1405
[i] Pervasive Corruption Deepness –
