صنعت نفت و گاز، فراتر از اعداد و ارقام و پیشرفتهای فنی صرف ، پیوندی ناگسستنی با زندگی روزمرهی مردم، بافت اجتماعی و سرنوشت محیط زیست دارد. از این رو ضمن توجه به نقش اقتصادی این نمایشگاه، ضروری است این رویداد و برنامههای جانبی آن، همچنین مباحث مرتبط از منظر ابعاد اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی نیز مورد کنکاش و تحلیل قرار گیرند. این یادداشت به این ابعاد مهم اما مغفول ماندهی این صنعت راهبردی میپردازد.
نمایشگاه نفت و گاز همواره به عنوان ویترینی از آخرین دستاوردها، فناوریها و فرصتهای سرمایهگذاری در این صنعت حیاتی، نقشی محوری در پویایی اقتصاد و توسعه ملی ایفا نموده است. با این حال نباید از نظر دور داشت صنعت نفت و گاز، فراتر از اعداد و ارقام و پیشرفتهای فنی صرف ، پیوندی ناگسستنی با زندگی روزمره مردم، بافت اجتماعی و سرنوشت محیط زیست دارد. از این رو ضمن توجه به نقش اقتصادی این نمایشگاه، ضروری است این رویداد و برنامههای جانبی آن، همچنین مباحث مرتبط از منظر ابعاد اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی نیز مورد کنکاش و تحلیل قرار گیرند.
نخست آنکه اساس و شالودهی توسعه در صنعت نفت و گاز باید بر مبنای خدمت به جوامع انسانی، بهویژه مردم و محیط زیست، استوار باشد. بهعبارت دیگر توسعهی این صنعت نباید صرفاً در افزایش بیرویهی تولید و صادرات خلاصه شود. بلکه، توسعهای ارزشمند و پایدار تلقی میگردد که در راستای ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، کاهش شکافهای اجتماعی و حفاظت از محیط زیست گام بردارد. دستیابی به این موارد مهم، مستلزم رویکردی جامع و متوازن است که در آن ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی به طور همافزا مورد توجه قرار گیرند.
در این راستا، توسعهی پایدار و حفاظت از محیط زیست به عنوان یکی از اساسیترین چالشهای پیش روی صنعت نفت و گاز مطرح میشود. فعالیتهای این صنعت، بالقوه قادرند پیامدهای زیستمحیطی غیرقابل جبرانی را به همراه داشته باشند. لذا اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و اجرای دقیق استانداردهای زیستمحیطی، همراه با بهرهگیری از فناوریهای نوین و پاک، امری اجتنابناپذیر است. در این راستا، توسعهی انرژیهای تجدیدپذیر و کاهش تدریجی وابستگی به سوختهای فسیلی، نقشی کلیدی در دستیابی به توسعهی پایدار ایفا میکند. با توجه به تحولات چشمگیر جهانی در عرصهی انرژیهای پاک، صنعت نفت و گاز ایران نیز میباید با شتاب بیشتری به سمت اقتصاد کمکربن حرکت نماید. سرمایهگذاری هدفمند در فناوریهای سبز، افزایش بهرهوری انرژی و توسعهی پروژههای مبتنی بر هیدروژن سبز، میتواند زمینه را برای ایفای نقش مؤثر ایران در مسیر توسعهی پایدار فراهم آورد.
سرمایهگذاری هدفمند در فناوریهای سبز، افزایش بهرهوری انرژی و توسعهی پروژههای مبتنی بر هیدروژن سبز، میتواند زمینه را برای ایفای نقش مؤثر ایران در مسیر توسعهی پایدار فراهم آورد.
البته، تحقق این اهداف نیازمند حمایتهای دولتی از طریق ارائه مشوقهای مالی و تسهیلات قانونی است. در این میان، همکاریهای بینالمللی و جذب سرمایهگذاریهای خارجی نیز میتوانند نقشی شتاببخش در این مسیر ایفا نمایند. با توجه به چشمانداز روشنتر تعاملات بینالمللی که اخیراً نمایان شده، نمایشگاه نفت و گاز میتواند فرصتی بینظیر برای شناسایی و بالفعل ساختن ظرفیتهای موجود در زمینهی همکاریهای بینالمللی و جذب سرمایههای خارجی باشد.
با توجه به چشمانداز روشنتر تعاملات بینالمللی که اخیراً نمایان شده، نمایشگاه نفت و گاز میتواند فرصتی بینظیر برای شناسایی و بالفعل ساختن ظرفیتهای موجود در زمینهی همکاریهای بینالمللی و جذب سرمایههای خارجی باشد.
همانند سایر حوزههای صنعتی، عدالت اجتماعی نیز به عنوان یکی از ارکان اساسی توسعهی پایدار در صنعت نفت و گاز مطرح است. درآمدهای حاصل از این صنعت، متعلق به تمامی آحاد ملت ایران است و میباید به نحوی توزیع گردد که به کاهش فقر، نابرابری و شکافهای طبقاتی منجر شود. در این راستا، شایستهسالاری و ایجاد فرصتهای شغلی عادلانه و برابر برای تمامی داوطلبین، بهویژه جوانان و فارغالتحصیلان بومی، از اهمیتی دوچندان برخوردار است. علاوه بر این، تخصیص بخشی از درآمدهای نفتی به توسعهی زیرساختهای مناطق محروم و آسیبدیده از فعالیتهای نفتی، گامی مهم در جهت کاهش نابرابریهای منطقهای به شمار میرود. همچنین تلاش برای کاهش خامفروشی نفت و گاز و ایجاد ارزش افزودهی بیشتر در داخل کشور، میتواند به ایجاد فرصتهای شغلی بیشتر و رونق اقتصادی پایدار منجر گردد.
مسئولیت اجتماعی شرکتهای نفتی[i](CSR) نیز از جمله موضوعاتی است که نیازمند توجه ویژه است. شرکتهای نفتی، به عنوان بازیگران اصلی در این صنعت میباید مسئولیت اجتماعی خود را در قبال جامعه و محیط زیست به طور کامل ایفا نمایند. این مسئولیت، طیف گستردهای از اقدامات را در بر میگیرد؛ از جمله سرمایهگذاری در پروژههای آموزشی، بهداشتی، فرهنگی و ورزشی، حمایت از کسبوکارهای کوچک و محلی و کاهش آلودگیهای زیستمحیطی. شفافیت در عملکرد و پاسخگویی به افکار عمومی نیز از دیگر ابعاد مهم مسئولیت اجتماعی شرکتها محسوب میشود. شرکتهای نفتی میباید با ارائهی اطلاعات دقیق و شفاف در مورد فعالیتهای خود، به تقویت اعتماد عمومی و جلب حمایت جامعه کمک نمایند. همچنین ایجاد سازوکارهای مناسب برای دریافت و رسیدگی به شکایات و مطالبات مردم محلی، میتواند به کاهش تنشها و بهبود روابط بین شرکتها و جوامع محلی کمک کند.
در این میان نقش برجستهی تشکلهای اقتصادی و جامعهی مدنی، به عنوان نمایندگان افکار عمومی و دیدهبان منافع مردم و بخش خصوصی، در نظارت بر حوزههای مرتبط با شرکتهای نفت و گاز نباید نادیده گرفته شود. تشکلهای کارفرمایی، به عنوان صدای بخش خصوصی و مدافع حقوق آنها، میباید در فرآیندهای تصمیمگیری و اجرای پروژههای نفت و گاز مشارکت فعال داشته باشند تا از ایجاد فرصتهای اقتصادی عادلانه و برابر برای تمامی فعالان اقتصادی اطمینان حاصل شود و یا موانع احتمالی در خصوص فعالیت بخش خصوصی مرتفع گردد. تشکلهای زیستمحیطی نیز با نظارت دقیق بر فعالیتهای نفتی و هشدار در مورد پیامدهای زیستمحیطی احتمالی، میتوانند به حفظ محیط زیست و کاهش آلودگیها کمک شایانی نمایند. سایر نهادهای مدنی نیز میتوانند با ارائه آموزشهای لازم و افزایش آگاهی عمومی، به ترویج فرهنگ مصرف بهینهی انرژی و مشارکت فعالانهی مردم در فرآیند توسعهی پایدار کمک نمایند.
به این ترتیب نمایشگاه نفت و گاز را نمیتوان صرفاً یک رویداد تجاری قلمداد کرد، بلکه این رویداد، بستری مناسب برای گفتوگوی سازنده و فراگیر میان دولت، بخش خصوصی، سرمایهگذاران، دانشگاهیان، تشکلهای مدنی و عموم مردم (و حتی جامعه جهانی) است. این رویداد میتواند به عنوان پلی برای انتقال دانش، تجربیات و سرمایههای اقتصادی عمل کرده و بستری را برای طرح دغدغههای جامعه فراهم آورد. برگزاری پنلهای تخصصی با حضور صاحبنظران حوزههای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی، میتواند به ارائهی راهکارهای عملی و مبتنی بر دانش برای چالشهای پیش روی صنعت نفت و گاز کمک شایانی نماید.
امید است این فرصت ارزشمند به نحو شایسته مورد بهرهبرداری دستاندرکاران قرار گیرد و با تکیه بر همدلی، همکاری و تعامل سازنده میان بخشهای مختلف، فردایی روشنتر برای میهن عزیزمان رقم زده شود. فردایی که در آن، صنعت نفت و گاز نه تنها به عنوان منبع درآمد، بلکه به عنوان بستری برای توسعهی پایدار، عدالت اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی مردم ایران نقش ایفا نماید و علاوه بر رونق اقتصادی، سهم خود از میراث گرانبهای «توسعه» را برای نسلهای آینده به یادگار بگذارد.
[i] Corporate Social Responsibility
