آینده‌پژوهی زنجیره‌ی ارزش در صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران با رویکرد نوآوری باز

این نوشتار با رویکردی مروری- کاربردی، به آینده‌پژوهی زنجیره‌ی ارزش صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران با تأکید بر نوآوری باز می‌پردازد. صنایع پایین‌دستی پتروشیمی، به دلیل ظرفیت بالای خلق ارزش افزوده، اشتغال‌زایی و کاهش خام‌فروشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه‌ی صنعتی کشور دارند. با این حال، محدودیت‌های فناورانه، ضعف تعاملات بین‌المللی، چالش‌های نهادی و اثرات تحریم‌ها موجب شده است که این ظرفیت‌ها به‌طور کامل بالفعل نشوند. در این پژوهش، با اتکا به مرور نظام‌مند ادبیات علمی و گزارش‌های معتبر، تلاش شده است چارچوبی مفهومی برای تحلیل آینده‌ی زنجیره‌ی ارزش صنایع پایین‌دستی پتروشیمی مبتنی بر ترکیب نظریه‌ی زنجیره‌ی ارزش پورتر و رویکرد نوآوری باز ارائه شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که نوآوری باز می‌تواند از طریق توسعه‌ی شبکه‌های همکاری، تسهیل انتقال فناوری، و تقویت پایداری اقتصادی و زیست‌محیطی، مسیر ارتقاء جایگاه صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران را هموار سازد. در پایان، دلالت‌هایی کاربردی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی راهبردی پیشنهاد می‌شود.

۱. مقدمه

صنایع پتروشیمی ایران، به‌ویژه در بخش پایین‌دستی، از مهم‌ترین پیشران‌های بالقوه‌ی توسعه‌ی صنعتی و تنوع‌بخشی به صادرات غیرنفتی به شمار می‌آید. تبدیل محصولات میانی پتروشیمی به کالاهای نهایی و مصرفی، نه‌تنها ارزش افزوده بالاتری را ایجاد می‌کند، بلکه زمینه‌ساز اشتغال‌زایی گسترده و ارتقاء توان رقابتی اقتصاد ملی است. با این وجود ساختار فعلی صنعت پتروشیمی ایران همچنان مبتنی بر صادرات محصولات بالادستی و میانی است و بخش پایین‌دستی سهم محدودی در زنجیره‌ی ارزش دارد.

ساختار فعلی صنعت پتروشیمی ایران همچنان مبتنی بر صادرات محصولات بالادستی و میانی است و بخش پایین‌دستی سهم محدودی در زنجیره‌ی ارزش دارد.

چالش‌هایی نظیر ضعف زیرساخت‌های فناورانه، محدودیت سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، ناکارآمدی سازوکارهای انتقال فناوری، و کاهش تعاملات بین‌المللی، مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های این بخش شده‌اند. در چنین شرایطی، آینده‌پژوهی زنجیره‌ی ارزش با تکیه بر رویکردهای نوین مدیریتی، از جمله نوآوری باز، می‌تواند چارچوبی تحلیلی برای شناسایی مسیرهای محتمل توسعه و کاهش عدم‌قطعیت‌های پیش‌رو فراهم آورد.

۲. چارچوب مفهومی و مرور ادبیات

مطالعات پیشین نشان می‌دهد که توسعه‌ی صنایع پایین‌دستی پتروشیمی، مستلزم ترکیبی از برنامه‌ریزی راهبردی، تقویت توانمندی‌های فناورانه و بهبود سازوکارهای نهادی است.

توسعه‌ی صنایع پایین‌دستی پتروشیمی، مستلزم ترکیبی از برنامه‌ریزی راهبردی، تقویت توانمندی‌های فناورانه و بهبود سازوکارهای نهادی است.

بخش عمده‌ای از پژوهش‌ها بر نقش انتقال فناوری، ظرفیت جذب بنگاه‌ها و اهمیت فرهنگ سازمانی در موفقیت پروژه‌های صنعتی تأکید دارند. با این حال، تمرکز غالب این مطالعات بر صنایع بالادستی بوده و بخش پایین‌دستی کمتر از منظر یک زنجیره‌ی ارزش یکپارچه مورد توجه قرار گرفته است.

در ادبیات نوآوری، رویکرد نوآوری باز به‌عنوان الگویی برای بهره‌گیری هم‌زمان از منابع دانشی داخلی و خارجی مطرح شده است.

در ادبیات نوآوری، رویکرد نوآوری باز به‌عنوان الگویی برای بهره‌گیری هم‌زمان از منابع دانشی داخلی و خارجی مطرح شده است.

این رویکرد، امکان تعامل ساختارمند میان بنگاه‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و بازیگران بین‌المللی را فراهم می‌سازد و می‌تواند محدودیت‌های ناشی از کمبود منابع داخلی یا فشارهای بیرونی را تا حدی جبران کند. پیوند نوآوری باز با تحلیل زنجیره‌ی ارزش پورتر، این امکان را فراهم می‌آورد که فعالیت‌های کلیدی خلق ارزش در صنایع پایین‌دستی پتروشیمی به‌صورت نظام‌مند شناسایی و تقویت شود.

۳. روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع مروری- تحلیلی است و بر پایه‌ی مطالعه‌ی منابع کتابخانه‌ای، شامل مقالات علمی، کتاب‌های مرجع و گزارش‌های معتبر ملی و بین‌المللی انجام شده است. منابع انتخاب‌شده پس از غربال اولیه، بر اساس میزان ارتباط با مفاهیم زنجیره‌ی ارزش، نوآوری باز و توسعه‌ی صنایع پایین‌دستی پتروشیمی تحلیل و تلفیق شده‌اند. هدف از این رویکرد، ارائه‌ی تصویری منسجم از وضعیت موجود و ترسیم چارچوبی مفهومی برای تحلیل آینده این صنایع بوده است. به دلیل ماهیت پژوهش، از داده‌های میدانی و تحلیل‌های آماری مستقیم استفاده نشده و نتایج مبتنی بر استنتاج تحلیلی از ادبیات موجود است.

۴. تحلیل و بحث

4.1. زنجیره‌ی ارزش در صنایع پایین‌دستی پتروشیمی

زنجیره‌ی ارزش در صنایع پایین‌دستی پتروشیمی شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌ها از تأمین خوراک و فرآوری مواد پایه تا تولید محصولات نهایی و توزیع آن‌ها در بازارهای داخلی و خارجی است. تمرکز بر حلقه‌های انتهایی این زنجیره، امکان خلق ارزش افزوده‌ی بالاتر و کاهش وابستگی به صادرات مواد خام و نیمه‌خام را فراهم می‌کند. با این حال، وجود گلوگاه‌های فناورانه و مدیریتی موجب شده است که بسیاری از این حلقه‌ها در ایران به‌طور کامل توسعه نیابند.

4.2. نقش نوآوری باز در ارتقاء زنجیره ارزش

نوآوری باز می‌تواند به‌عنوان سازوکاری مکمل برای تقویت زنجیره‌ی ارزش عمل کند. از طریق شبکه‌سازی و همکاری‌های بین‌سازمانی، بنگاه‌های فعال در صنایع پایین‌دستی قادر خواهند بود به دانش فنی، فناوری‌های نوین و بازارهای جدید دسترسی یابند. این رویکرد به‌ویژه در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی، امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های دانشی پراکنده و توسعه‌ی راه‌حل‌های بومی را افزایش می‌دهد.

4.3. چشم‌انداز آینده و دلالت‌های آینده‌پژوهانه

ترکیب آینده‌پژوهی با نوآوری باز، چارچوبی پویا برای تحلیل روندهای فناورانه، تغییرات بازار و تحولات نهادی فراهم می‌کند. استفاده از ابزارهای نوین تحلیلی، از جمله مدل‌های داده‌محور، می‌تواند به بهبود تصمیم‌گیری راهبردی در زنجیره‌ی تأمین، مدیریت ریسک و توسعه‌ی محصولات جدید کمک کند. در این چشم‌انداز، صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران می‌توانند با تمرکز بر فناوری‌های پاک و محصولات با ارزش افزوده‌ی بالا، جایگاه رقابتی پایدارتری در سطح منطقه‌ای و جهانی به دست آورد.

۵. جدول تحلیلی مقایسه‌ای

جدول 1. مقایسه‌ی تحلیلی شاخص‌های کلیدی صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران
با نمونه‌های جهانی و راهکارهای پیشنهادی مبتنی بر نوآوری باز

توضیح روش‌شناختی: این جدول بر اساس تجمیع و تحلیل منابع ثانویه (گزارش‌های بین‌المللی، اسناد سیاستی و ادبیات علمی) تدوین شده و هدف آن ارائه‌ی مقایسه‌ای تحلیلی و جهت‌دهنده است، نه گزارش داده‌های تجربی یا میدانی.

۶. نتیجه‌گیری و پیشنهادها

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که توسعه‌ی صنایع پایین‌دستی پتروشیمی ایران، بدون بازنگری در رویکردهای مدیریتی و سیاست‌گذاری امکان‌پذیر نخواهد بود. نوآوری باز، به‌عنوان یک چارچوب راهبردی، می‌تواند نقش مهمی در تسهیل انتقال فناوری، تقویت تعاملات بین‌المللی و ارتقاء پایداری اقتصادی و زیست‌محیطی ایفا کند.

در این راستا، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران صنعتی با تمرکز بر ایجاد بسترهای همکاری باز، اصلاح قوانین حمایتی و تقویت زیرساخت‌های فناورانه، زمینه‌ی لازم برای توسعه‌ی زنجیره‌ی ارزش صنایع پایین‌دستی پتروشیمی را فراهم آورند. این رویکرد می‌تواند در بلندمدت به افزایش ارزش افزوده، اشتغال‌زایی پایدار و ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌ی ارزش جهانی منجر شود.

منابع

[1] Sadeghi Marznaki Yadoleh, Hosseini Shakib Mehrdad, Khamseh Abbas and Torabi Taghi (2017), Presenting an innovative model of technology transfer capabilities in Iranian petrochemical industries (In Persian)

[2] Faghih Mirzaei Somayeh, Razavi Mohammad Reza, Ghaffari Farhad and Shafia Mohammad Ali, Evaluation of Technological Capabilities of Iranian Downstream Petrochemical Industries Firms, Quarterly Journal of Science and Technology, Year 16, Issue 1, Spring 1402 (In Persian)

[3] Manouchehr Manteghi, Mohammad Naghizadeh, Atiyeh Safardoust, and Maryam Rozesara, The Role of Organizational Culture on the Effectiveness of Technology Transfer Projects in Iran, Journal of Technology Development Management/ Volume 3/ Issue 1/Summer 2015 (In Persian)

[4] Vahid Hajiebrahimi Farashah, Zeinab Sazvar & Seyed Hossein Hosseini (2021), A dynamic model to formulate effective capacity expansion policies in Iranian petrochemical Industry to complete the value chain, Elsevier, Energy Policy 148 (2021) 111992

[5] Hamid Doulabi, Abbas Khamseh & Taghi Torabi (2020), A System Dynamics Approach to Designing Technological Innovation Management Model in Downstream Petrochemical Industries, Journal of System Management 2020, Issue 1, pp. 113-148

[6] Ramazan Uctua, Nadide Sevil Halici Tuluceb, Mustafa Aykac (2024), Creative destruction and artificial intelligence: The transformation of industries during the sixth wave,  Journal of Economy and Technology, 296- 309

[7] Ciprian Cimpan, Eleni Iacovidou, Lucia Rigamonti, Eggo U. Thoden van Velzen (2023),  Keep circularity meaningful, inclusive and practical: A view into the plastics value chain, Waste Management, 115- 121

[8] Mohammad Bahrami Seyfabadad, Ahmad Jafar Nejadb, Ezatollah Asghari Zadehb & Hanan Amo Zad (2023), Designing an Analytical Model for Assessing Supply Chain Re Silience to Different Types of Risks: Case Study of Iran Petro Chemical Industries, Adv. Math. Fin. App., 2023, 8(4), P. 1469-1498

[9] Bogers, M., Chesbrough, H., & Moedas, C. (2018). Open Innovation: Research, Practices, and Policies. California Management Review, 60(2), 5-16.