خانه / اتوماسیون صنعتی / تضمین کیفیت در تجهیزات کنترل و ابزار دقیق

تضمین کیفیت در تجهیزات کنترل و ابزار دقیق

تضمین کیفیت در تجهیزات کنترل و ابزاردقیق

بحث تضمین کیفیت یک مبحث باز و بدون انتها بوده و تولیدکنندگان از منظر رقابت، هرچه در حوزه ی تضمین کیفیت فعالیت کنند باز ممکن است رقبای آن ها جلوتر باشند. بنابراین، سقفی برای آن نمی توان تعیین نمود. به همین شیوه، نمی توان مدعی شد که نوشتار یا مقاله ای در تبیین این امر تمامی زوایای تضمین کیفیت را بپوشاند. این نوشتار نیز مستثنی نبوده و هنوز جای بحث بیشتری را می طلبد. این متن پس از بیان مقدمه ای که مبین ضرورت استقرار واحدهای تضمین کیفیت در تمام کارخانجات است، جایگاه تضمین کیفیت در تولید ادوات الکترونیکی را متذکر شده است.

سپس، با رویکرد ورود به بازرسی فنی تجهیزات پروژه های نفت، گاز و پتروشیمی مطالب و توضیحات مختصری تقدیم خوانندگان شده است. قطعاً، مطالب پیش رو تمام مباحث مربوط به تضمین کیفیت تجهیزات کنترل، ابزاردقیق و اتوماسیون را پوشش نمی دهد؛ اما صرفاً برای باز کردن بحث مربوطه و تشویق مخاطبان عزیز ماهنامه به نگارش تجربیات خود در این زمینه، چند سطری در این رابطه به رشته ی تحریر در آمده است.

۱. مقدمه

تنوع محصولات موجود در بازار و سردرگمی مصرف کنندگان به دلیل نداشتن اطلاعات کافی، عدم شناخت و ابهام در شاخص های ارزیابی محصول، ابهام در تطبیق و مقایسه ی شاخص ها، نبود دانش و مهارت کافی در انتخاب کالا، تأثیر سوء و اغواء کننده ی تبلیغات و بسیاری از عوامل شناخته شده و ناشناخته پیرامون مصرف کننده، ممکن است سبب شود کالاهای نامرغوب و بی کیفیت با اندکی نرخ کم تر نبض بازار را در اختیار بگیرند. در جوامع پیشرفته، دولت ها متولی سلامت روند تولید و توزیع مایحتاج عمومی مردم هستند. در این راستا، مؤسسات ملی استاندارد در هر کشوری (از جمله ایران عزیز) با نظارت عالیه بر صحت و سلامت تولید کارخانجات این وظیفه ی خطیر را بر عهده دارند.

این راه حل شاید بیشتر پاسخ گوی نیاز مایحتاج عمومی مردم باشد، اما تجهیزات مورد استفاده در صنایع به راه کارهای مطمئن تر و کارسازتری نیاز دارد. این سازوکارها که مبتنی بر استانداردهای معتبر جهانی است عمدتاً توسط سازمان-های مردم نهاد (NGO)، شرکت های بازرسی فنی معتبر و در نهایت با نظارت عالیه ی نهادهای دولتی هدایت می شود. شرکت های بازرسی فنی (به عنوان معتمد و بازوی اجرایی خریداران، کارفرمایان و حتی تولید کنندگان) و در نهایت مؤسسه ی ملی استاندارد هر کشور به عنوان شخص ثالث شناخته می شوند.

استاندارد یا رویه های آزمایش و دستورالعمل های بازرسی فنی که به عنوان یکی از ارکان بسیار مهم تولید مطرح است، شامل آزمایش های کارخانه ای (آزمایش های مربوط به فرآیند تولید و آزمایش های انتهای خط تولید) و آزمایش محصولات توسط سازمان های معتبر بین المللی و همچنین استانداردهای مربوط به ابزارهای آزمایش می شود. هدف از این نوشتار بیان مختصری است در ضرورت و نحوه ی صدور گواهی نامه-های تضمین کیفیت ادوات الکتریکی و الکترونیکی، بنابراین در ادامه بیشتر به کلیاتی از آزمون های ضروری و مورد نیاز برای حصول اطمینان از صحت عملکرد این تجهیزات خواهیم پرداخت.

یکی از ویژگی های بسیار مهم در تجهیزات الکتریکی/ الکترونیکی، به خصوص اگر این تجهیز برای نصب در واحدهای فرآیندی نفت، گاز و پتروشیمی طراحی و ساخته شده باشد بحث ایمنی آن دستگاه است.

اما به لحاظ اهمیت ویژه ای که ایمنی (به طور عام) در جهان دارد، در همایش چهاردهم اکتبر سال ۲۰۰۵ (روز جهانی استاندارد) شعار جهانی: «استاندارد برای دنیای ایمن» از طرف اعضا و بانیان استانداردهای بین المللی ISO ، IEC و ITU پیشنهاد و تصویب گردید.

پوستر شعار جهانی استاندارد در سال 2005
پوستر شعار جهانی استاندارد در سال ۲۰۰۵

هرچند این شعار منحصراً توسط بانیان و مؤلفان استانداردهای برق و الکترونیک مطرح شد، اما الزاماً به صنعت و دنیای الکترونیک و برق اختصاص نداشته و بیشتر بیان گر پیامی است جذاب که سبب ایجاد انگیزه در جوامع بشری به منظور تبیین جایگاهی بی خطر و ایمن برای انسان ها خواهد شد. مفهوم ایمنی در تمام مراحل خلق کالا از فرآیند تولید، آزمایش های پیش بینی شده در مسیر تولید و در انتهای خط تولید، بسته بندی تا خرید، انتقال، نگهداری، نصب، راه اندازی و بهره برداری از آن ارزش پیدا کرده و عدم توجه به آن در هر مقطعی می تواند سبب از دست دادن ایمنی و به خطر افتادن جان انسان ها بشود.

اما در این نوشتار، هدف ما تبیین چگونگی تأثیر منفی ایمنی در تمام مراحل یاد شده نبوده و فقط در پی بررسی چگونگی استقرار استانداردها در خطوط تولید تجهیزات و آزمون های پیش بینی شده در حین تولید تا بهره برداری تجهیز هستیم. بنابراین با این دیدگاه، سعی خواهد شد مختصراً به تحلیل سازوکارهای این روند و چگونگی برنامه ریزی آزمون ها بپردازیم. بدیهی است در این متن قصد ورود به جزئیات و تبیین رویه های آزمون را نداشته و نداریم.

۲. جایگاه بازرسی فنی ادوات کنترل و ابزاردقیق

در صنعت (به ویژه صنایع بزرگ نفت و گاز) زمانی که عنوان «بازرسی فنی» بیان می شود، به ناگاه و به صورت پیش فرض، ذهن شنونده به طرف ادوات و تجهیزات مکانیک سوق پیدا می کند. از بین تمام فعالیت های منسوب به بازرسی فنی تجهیزات مکانیکی، آن چه بیشتر مورد توجه مهندسان و صنعت گران است، بازرسی جوش می باشد. شاید این پیش فرض و این ذهنیت بیشتر می تواند به دلیل ابعاد و حجم بزرگ تجهیزات مکانیکی در مقابل ظرافت تجهیزات کنترل و ابزاردقیق، باشد. اما حقیقت امر این است که بازرسی فنی یک لفظ عام بوده و متعلق به تمام تجهیزات صنعتی است.

تعریف: مجموعه فعالیت‌های کیفی که بر روی کالا، اعم از کنترل یا بررسی مدارک و گواهینامه‌ها، بازدید و صحه گذاری بر فرآیندهای تولید، آزمون‌های قابل اجرا بر روی مواد اولیه (اعم از مخرب و غیر مخرب)، فرآیند تولید، خود تجهیزات و محصول انجام می‌شود تا نسبت به تأیید انطباق محصول با مشخصات فنی و استانداردهای مربوطه اطمینان حاصل شود، بازرسی فنی نامیده می‌شود.

فعالیت های یاد شده در تعریف بالا از انتخاب مواد اولیه (و انطباق آن با مشخصات فنی و استاندارد مربوطه) شروع شده و کلیه ی فعالیت های ساخت و تولید، بسته بندی، انتقال، ترخیص کالا، نصب، راه-اندازی، بهره برداری، نگهداری و تعمیرات را نیز شامل می شود.

۳. استانداردهای بازرسی فنی

پیش تر گفته شد منظور از بازرسی فنی در یک خط تولید، استانداردسازی یک محصول با انجام آزمون‌های پیش‌بینی شده، انجام به موقع اندازه‌گیری‌ها و بازرسی‌های لازم جهت سنجش مشخصه‌های آن محصول (در طول مراحل تولید و در انتهای خط تولید) و مقایسه‌ی نتایج با مرجع، می باشد. معمولاً، انجام این سنجش‌ها در طول خط تولید و در حین مراحل ساخت انجام می شود. اما در یک خط تولید استانداردسازی در دو مرحله موضوعیت پیدا می کند:

۱. استانداردهای طراحی و تولید اعم از استانداردهای کارخانه‌ای، استانداردهای ملی، استانداردهای صنعتی و استانداردهای بین‌المللی (و هر آن چه تحت عنوان کلی استاندارد، هنگام تولید مورد استناد و استفاده قرار می گیرد)؛

۲. استاندارد و رویه‌های آزمایش (فرآیند بازرسی فنی)، اعم از آزمایش‌های کارخانه‌ای (آزمایش‌های مربوط به فرآیند تولید، آزمایش‌های انتهای خط تولید) و آزمایش محصولات توسط سازمان‌های بی‌طرف بین‌المللی و هم‌چنین ابزارهای آزمایش.

از جانب دیگر تنوع استانداردهای بازرسی فنی خود زیاد بوده و به طور عام، استانداردها در ابعاد متعدد و در رشته های مختلف به صورت تخصصی تدوین شده اند و هیچ کدام را نمی توان برای موارد غیرتخصصی به کار گرفت. به بیانی، استانداردهای بازرسی فنی نسخه ی واحد نداشته و دستورالعمل های بازرسی برای هر قلم کالا متفاوت است. با این وجود دستورات کلی نیز داریم. پس استانداردهای بازرسی را می توان به دو دسته «استانداردهای کلی» و «استانداردهای اختصاصی» برای هر قلم کالا تقسیم بندی کرد. حال اگر همین مفهوم را برای اقلام پرکاربرد در صنعت نفت بیان کنیم، می توان گفت:

الف) استانداردهای عمومی بازرسی فنی

۱. استاندارد کالای پروژه، از جمله:

IPS-I-IN-100: “Inspection Standard for General Instrument Systems”

۲. استاندارد عملیات، از جمله:

IPS-I-IN-115: “Periodical Inspection for Instrumentation”

ب) استاندارد اختصاصی مرتبط با هر قلم کالا

نکته: علاوه بر استانداردهای عمومی یا اختصاصی، می توان به استانداردهای بین المللی ISO 8402/ ISO 9000 نیز اشاره داشت. قابل ذکر است، عمده ترین عناوین استانداردی که حین بازرسی فنی مورد استفاده و مورد اشاره قرار می گیرد (به ویژه در سند برنامه بازرسی فنی) متعدد بوده و در این جا از نام بردن آن صرف نظر شده است.

۴. ضرورت بازرسی فنی از لحاظ اسناد پروژه

صرف نظر از الزام آور بودن آزمون های تضمین کیفیت، در پروژه های بزرگ صنعتی که مطابق با اسناد مهندسی تعداد زیادی اقلام و تجهیزات باید سفارش گذاری و خرید شود، چنان چه از کیفیت اقلام خریداری شده غافل شویم پروژه هرگز به بهره برداری نخواهد رسید. بنابراین، مطابق با معاهدات و تشریفات میان کارفرما و پیمانکار طرح، تمامی اقلام باید از فیلتر بازرسی فنی عبور کرده و از خرید مواد اولیه تا تولید هر قلم کالا و متناظر با نوع تجهیز، ایستگاه های بازرسی مناسب طراحی و اجرا می شود. برای هر نوع فعالیت بازرسی فنی سند منحصربه فردی تحت عنوان برنامه ی آزمون بازرسی فنی (ITP) تهیه و به مرحله ی اجرا گذاشته می شود.

قابل ذکر است که آخرین فعالیت پیش بینی شده در این سند، تهیه ی گواهی ترخیص بازرسی فنی است که در این سند ضمن مرور تمامی فعالیت هایی پیش بینی شده در مرحله ی بازرسی فنی، به مواردی هم چون نوع بسته بندی و حمل ونقل کالا نیز پرداخته خواهد شد.

در تمام مراحل بازرسی فنی، حضور شخص ثالث و تأیید اسناد بازرسی فنی توسط وی، الزامی است. در ضمن، سند «گواهی ترخیص بازرسی فنی» جزو اسناد مثبته ای است که هنگام ورود کالا به محل اجرای طرح باید به کارفرما تسلیم گردد، وگرنه کارفرما مجاز خواهد بود از پذیرش کالای بدون این سند خودداری نماید. البته این سند، تنها یکی از اسناد مثبته ی قابل ارایه به کارفرماست که در این جا از فهرست کردن بقیه ی اسناد صرف نظر می شود.

۵. مراحل بازرسی فنی

– برای انجام بازرسی فنی و به عنوان پیش نیاز، ابتدا سند ITP تهیه شده و بعد از طی مراحل قانونی جهت اخذ تأییدیه ی کارفرما، انجام آزمون ها می تواند رسمیت بیابد؛

– تهیه ی پیش نویس برنامه ی آزمون، الزامات آزمون و طرف‌های درگیر (ذی نفع) در انجام آزمون، که این سند توسط سازنده به پیمانکار ارایه می‌شود.

– پیمانکار طرح مطابق با مفاد قرارداد و با رعایت شئونات کارفرما، نظرات اصلاحی خود را به سازنده اعلام و برنامه ی آزمون های بازرسی فنی (ITP) برای اخذ نظرات کارفرما، به وی ابلاغ می‌شود؛

– کارفرما نیز نظرات اصلاحی خود را جهت رعایت طرف‌های قرارداد (ذی نفعان) به پیمانکار اعلام می‌نماید؛

– در تمام مراحل (از تدوین برنامه ی آزمون‌ها، تهیه ی سند رویه ی انجام بازرسی فنی با جزئیات کلی، تعیین ایستگاه‌های بازرسی، انجام آزمون‌ها تا تهیه ی سند ترخیص ) لحاظ کردن نکات مندرج در سند مشخصات فنی تجهیز، رعایت استانداردها (اعم از استانداردهای مربوط به تجهیز مورد نظر که در ITP ذکر شده است و استاندارد IPS-I-IN-100) و مفاد صورتجلسات پروژه الزامی است؛

– قبل از انجام هر آزمون در ایستگاه بازرسی پیش بینی شده، کارفرما باید از نوع آزمون، زمان آزمون و محل اجرای آزمون مطلع شود. بنابراین مطابق با توافقات انجام شده، چند روز یا چند هفته قبل از آزمون باید ضمن ارسال مدارک فنی لازم برای کارفرما، وی به نحو شایسته و با ارسال اطلاعیه مطلع گردد. در آزمون هایی که حضور کارفرما الزاماً به صورت مؤکد مشخص شده باشد، کارفرما خود را مجاز می داند تا آماده شدن شرایط مأموریت نماینده اش، آزمون را متوقف نماید! بدیهی است در این صورت هیچ گونه جبران خسارتی در تعهد کارفرما نخواهد بود.

سؤال مهم: در مراحل انجام آزمون‌ها، کدام‌یک از اسناد فنی پروژه (اعم از مشخصات فنی کالا، استاندارد، دستورالعمل‌ها و …) بر دیگری اولویت دارد؟

پاسخ خیلی ساده است. در پروژه الزاماً این طور نیست که استانداردها در اولویت اول قرار داشته باشد!! درست است، همه چیز به توافق میان کارفرما و پیمانکار بستگی دارد و گاهی بنا بر ضرورت ممکن است توافق هایی خارج از اسناد فنی پروژه و استانداردها پیش آمده باشد. بنابراین، توافقات مندرج در صورتجلسات می تواند در اولویت بقیه ی اسناد باشد. بدیهی است در این راستا مستند سازی توافقات از درجه ی اهمیت بالایی برخوردار است.

۶. محتویات و مندرجات سند آزمون بازرسی فنی

کاربرد سند «آزمون بازرسی فنی» یا ITP در حقیقت به منزله ی تدوین برنامه ای کامل از آزمون-های پیش بینی شده برای تولید یا ساخت یک محصول است. جدول نمایش داده شده در شکل ۱، نمونه ای خلاصه شده از این سند بوده که در ادامه به مفاهیم محتویات آن پرداخته خواهد شد:

شکل ۱. نمونه ی خلاصه شده یک سند ITP

نمونه ی خلاصه شده یک سند ITP

این سند از ستون هایی تشکیل شده که هر ستون با یک عنوان شناخته می شود. از سمت چپ، اولین ستون که تعداد فعالیت ها را نشان می دهد. ستون های بعد:

– فعالیت ها : بازرسی فنی برای ساخت هر تجهیز شامل تعدادی آزمون های متعدد می شود که در این جا هر فعالیت خود شامل بررسی اسنادی و یا آزمون ویژه ای می شود. برای ساخت ادوات کنترل و ابزاردقیق، این ستون با بررسی موارد اولیه و یا مواد خام شروع شده و در نهایت به آخرین فعالیت، یعنی تکمیل سند ترخیص کالا می شود؛

– مرجعی که در بازرسی مورد استناد قرار می گیرد : اسناد مرجع می تواند شامل استانداردهای مرجع، مشخصات فنی کالا و یا دیگر اسناد پروژه (و از جمله پیوست های قرارداد) باشد که قبلاً مورد توافق طرف های قرارداد پروژه قرار گرفته است. برای انجام هر آزمون، این ستون می تواند شامل بیش از یک عنوان سند نیز بشود؛

– ملاک مورد پذیرش آزمون : در این ستون (نسبت به ستون قبل) با جزئیات بیشتر پاراگراف استاندارد و یا خود استاندارد به عنوان سند و مرجع اصلی آزمون ذکر می گردد. برای انجام هر آزمون، این ستون هم می تواند شامل بیش از یک عنوان سند بشود؛

– وضعیت پذیرش آزمون بعد از بررسی و با استناد به اسناد مندرج در ستون های قبل: در این ستون نوع گزارشی که باید بعد از بررسی و نهایی سازی نتیجه ی آزمون گزارش گردد، ذکر می شود؛

– گروه های درگیر آزمون (ذی نفعان): برای هر آزمون گروه های مختلفی (اعم از نمایندگان کارفرما، پیمانکار، شخص ثالث و نماینده ی سازنده به عنوان پای ثابت) حضور دارند. برخی از آزمون ها نسبتاً ساده تر است (برای مثال مرور و بررسی اسناد مواد اولیه که توسط تولیدکننده انجام و توسط شخص ثالث تأیید می شود)، اما برخی از آزمون ها نیز مشکل تر بوده و حضور نمایندگان کارفرما و پیمانکار نیز حین انجام آن ها الزامی است، اما این حضور درجاتی دارد که با کد در این جدول مشخص می شود. انواع حضورها:

o مرور اسناد (DR): ذکر این کد مقابل هر آزمون به منزله ی این است که اسناد تولید شده توسط نماینده ی این گروه فقط مرور می شود؛

o تأکید بر حضور (W): در این حالت برای نماینده ی مزبور حالت تأکید بر حضور وی پیش بینی شده است و زمان اجرای آزمون باید حضور داشته باشد. بعد از اطلاع-رسانی در موعد مقرر، آزمون مربوطه انجام می شود، اما در صورت عدم حضور ایشان آزمون به تعویق نخواهد افتاد؛

o حضور به صورت گزینشی (SW): برخی از آزمون ها به صورت منحصربه فرد و یک بار انجام نمی شود (مانند کالیبراسیون دستگاه های اندازه گیری و یا آزمون های عایق کابل در یک خط تولید). تولیدکننده مطابق با دستورات پیش بینی شده در فرآیند تولید خود این آزمون ها را به موقع انجام می دهد، اما مطابق با توافقات انجام شده قبل از انجام آزمون اطلاع رسانی می کند تا در برخی از این آزمون ها به صورت گزینشی، دیگر ذی نفعان نیز حضور داشته باشند. بدیهی است در صورت عدم حضور نماینده ی دعوت شده، تولیدکننده به وظایف خود عمل کرده و ذی نفعان دعوت شده در آینده فقط اسناد را مرور و تأیید می کنند؛

o الزام به حضور نماینده (H): در این گونه آزمون ها نماینده ی دعوت شده باید حتماً حضور داشته باشد و اگر در موعد مقرر و هنگام اجرای آزمون وی نتواند حضور پیدا کند، به ناچار آزمون به تعویق انداخته می شود؛

o اجرا توسط سازنده (IP): این گونه آزمون ها فقط با حضور تولیدکننده انجام و حضور بقیه ی ذی نفعان ضرورتی ندارد؛

o بازرسی به صورت اتفاقی (RI): در خطوط تولید این آزمون به عنوان آزمون نمونه-ای نیز شناخته می شود. چگونگی انجام این آزمایش براساس تحلیل آماری و برمبنای یک ریسک مشخص مبتنی بوده و درصد مشخصی از محصولات کارخانه تحت آزمایش قرار می گیرد.

نکته ی ۱: بازرسی فنی و بازدید از تجهیزات در واحدهای عملیاتی هنگام نصب، راه اندازی، بهره-برداری و تعمیرات با ایستگاه های بازرسی در خط تولید تجهیزات کاملاً متفاوت بوده و از این سند تبعیت نمی کند.

نکته ی ۲: از نظر اسنادی، شخص ثالث یا نماینده ی وی گاهی اوقات TPI و گاهی TPA نامیده می شود. از نظر کارفرما یا پیمانکار این دو عبارت تفاوتی با هم ندارد، اما از لحاظ حقوقی TPA بیشتر به مفهوم نهاد یا دستگاهی هست که موضوع بازرسی را به طور عام تقبل کرده است.

نکته ی ۳: صرف‌نظر از آن‌چه در مستندات آزمون‌ها به آن اشاره شد، به صورت نوعی، آزمون‌ها در قالب یکی از روش‌های زیر مفهوم پیدا می‌کند:

۱. آزمون‌های چشمی : هر قلم از کالا فقط به صورت چشمی و جهت مطابق با جزئیات ظاهری درخواست خرید بازرسی می‌شود؛

۲. آزمون‌های اتفاقی : این آزمون ممکن است تحت عنوان «آزمون نمونه‌ای» نیز شناخته شده و بر اساس ضوابطی (برای مثال بر مبنای تحلیل آماری) فقط روی درصدی از کالا انجام می‌شود؛

۳. آزمون‌های کامل : این آزمون شامل آزمون چشمی به اضافه‌ی انجام تمام آزمون‌های پیش بینی شده در اسناد و متناسب با شاخص های اندازه گیری روی تمام اقلام انجام می‌شود؛

۴. هیچ‌کدام : روی این دسته از اقلام هیچ‌گونه آزمونی انجام نمی‌شود. در پروژه‌های صنعت نفت این روش کاربرد ندارد! مگر در «مرور اسناد»، مانند مرور اسناد مواد اولیه.

۷. آزمون های تضمین کیفیت (به طور عام)

آزمون هایی که به طورکلی و تحت عنوان بازرسی فنی به آن اشاره شد، مربوط به تجهیزات خریداری شده توسط مجریان یک طرح ملی صنعتی است؛ اما تولیدکنندگان (تمام اقلام و تجهیزات) به-طور روزمره به امر تولید اشتغال دارند و فعالیت های تولید آنان وقفه ناپذیر است. بدیهی است که هر تولیدکننده ای در جهت تضمین کیفیت محصول و برای حضور در رقابت های بازار، خود را موظف به تولید کالای مرغوب می داند. از این رو بحث تضمین کیفیت توسط این سازندگان نیز به خوبی اجرا خواهد شد.

امروزه، توجه و عنایت مصرف کنندگان به روش های تضمین کیفیت کالا و مایحتاج عمومی، باعث شده است تولیدکنندگان نیز از رعایت مضاعف این امر غافل نباشند. در مصارف صنعتی اما، تضمین کیفیت تجهیزات با شدت و جدیت بیشتری مفهوم پیدا می کند. از طرفی تنوع آزمون ها، روش های آزمایش و نوع گواهی نامه هایی که صادر می شود نیز دارای شمار بیشتری خواهد بود و به تبع آن، تعداد گواهی نامه-هایی که توسط هر مصرف کننده یا کاربر طلب می شود متناسب با کاربرد تجهیز و محل نصب آن متفاوت است. اما آن چه در تعیین روش و نوع و تعداد آزمایش های تضمین کیفیت نقش اساسی دارد، بیشتر شامل موارد زیر می شود:

• نوع تجهیز و فرآیند تولید آن؛

• کاربرد و موارد استفاده ی تجهیز؛

• بازخوردهای مشتریان؛

• وجود یا عدم وجود رقابت در بازار آن تجهیز؛

• لحن استانداردهای مورد استفاده در آزمون ها؛

• سطح استانداردهای موجود؛

• انتظارات مصرف کننده و کاربر؛

• شرایط ویژه ی حاکم بر جامعه ی مصرف.

آزمایش های معمول در انتهای خط تولید تجهیزات به دوگونه انجام می شود که بر این اساس دو طیف گواهی نامه نیز ممکن است صادر شود.

الف) کاربران تجهیزات صنعتی (به ویژه در صنایع نفت) معمولاً گواهی نامه های زیر را از سازنده ی قطعات طلب می کنند:

۱. گواهی نامه آزمون های عمومی یا جاری ؛

۲. گواهی نامه آزمون های نوعی ؛

۳. گواهی نامه آزمون های ویژه ؛

۴. گواهی نامه آزمون های نمونه ای .

ب) آزمون های زیر هم روی یک مجموعه یا یک سامانه انجام می شود (مانند سامانه های کنترل):

۱. گواهی نامه آزمون های کارخانه ای ؛

۲. گواهی نامه آزمون های جایگاهی .

۷.۱. آزمون های عمومی یا جاری

این آزمایش ها که معمولاً مخرب نیستند توسط خود سازنده و به طور معمول روی تمام محصولات کارخانه انجام می شود. فلسفه ی انجام این آزمایش از این قرار است که در فرآیند تولید ممکن است بعضی از ملاحظات تولید مطابق با رویه های تولید، دستورالعمل ها و یا استانداردهای ساخت رعایت نشده باشد، بنابراین به ناچار سازنده مجبور است از نظر کیفی آزمون های عمومی پیش بینی شده ای را انجام دهد. بعضی از این آزمون ها ممکن است در طول فرآیند تولید و همگام با مراحل پیشرفت ساخت نیز انجام شود، مثل: واسنجی ادوات اندازه گیری یا آزمایش نشتی در یک شیر. گاهی نماینده ی خریدار روی بعضی از این آزمایش ها نظارت خواهد داشت که این امر توافقی بوده و معمولاً در سند بازرسی فنی قید می-گردد.

۷.۲. آزمون های نوعی

بعد از طراحی جدید یک محصول و قبل از این که در مسیر خط تولید قرار گیرد آزمون نوعی روی نمونه ای از محصول فرضی انجام می شود تا ضمن صدور تأییدیه ی نهایی طراحی، صحت تمامی ویژگی های محصول (مطابق با آن چه طراحی شده است) در بوته ی سنجش و شناسایی قرارداده شود. این آزمایش نیز معمولاً بعد از طراحی جدید یک محصول، برای یک بار انجام می شود و ضرورتی به تکرار آن نیست مگر آن که:

• تغییراتی بنیادی و ریشه ای در طراحی محصول یا روند تولید آن داده شود (در این حالت ممکن است به عنوان یک محصول جدید به حساب بیاید؛

• خریدار، متقاضی انجام مجدد آزمون باشد (مطابق با قرارداد).

با توجه به این که این آزمون معمولاً یک بار و روی بخشی از محصول که به تازگی در خط تولید قرار گرفته است (یا حتی در ابتدای راه اندازی یک کارخانه) انجام می شود، گاهی اوقات به آن آزمون طراحی نیز گفته می شود. در صورتی که محصول تحت لیسانس سازنده ای دیگر ساخته شود، این آزمایش توسط صاحب دانش فنی یا توسط یک سازمان بین المللی معتبر ولی با نظارت او انجام خواهد شد. بنابراین برای انجام آزمون های نوعی، چنان چه تمام سازنده ها بخواهند خود را به یک چنین آزمایشگاهی تجهیز کنند به علت هزینه ی بالا ضروری به نظر نمی رسد. از این رو بهتر است آزمایش های فوق توسط آزمایشگاه های مرجع و مورد وثوق خریدار و سازنده، انجام گرفته و گواهی نامه های مربوطه نیز اخذ گردد. بدیهی است تأسیس و ارتقاء این گونه آزمایشگاه ها تحت نظارت سازمانی ملی و بی طرف می تواند نقش به سزایی در حمایت از تولید تجهیزات با فناوری های نوین در یک کشور داشته باشد.

۷.۳. آزمون های ویژه

این آزمایش، شامل آزمون هایی می شود که شاید به طور معمول توسط سازنده انجام شده باشد، اما خریدار (یا کارفرما) تأکید دارد تا به طور ویژه برای محصولات خریداری شده ی وی مجدداً انجام شود. نوع و چگونگی این آزمون ها توافقی بوده و هنگام عقد قرارداد به آن اشاره خواهد شد. در صورتی که محصول تحت لیسانس سازنده ای دیگر ساخته شود، این آزمایش می تواند توسط وی یا توسط یک سازمان بین-المللی و با نظارت صاحب دانش فنی انجام شود.

۷.۴. آزمون های نمونه ای

این آزمون که به طور عمومی انجام می شود، بازرس (به عنوان شخص ثالث) هم می تواند متقاضی نظارت بر انجام آن باشد. چگونگی انجام این آزمایش براساس تحلیل آماری و برمبنای یک ریسک مشخص مبتنی بوده و یک درصد مشخصی از محصولات کارخانه تحت آزمایش قرار می گیرد. تعیین درصد مذکور به فرآیند تولید، نوع محصول، نوع کاربرد آن و دستورالعمل های ساخت و تولید نیز بستگی خواهد داشت. بهتر است هر سازنده ای خودش را برای آزمون های نمونه ای تجهیز کند، چون این گونه آزمایش ها پر تعدد، پر هزینه و زمان بر است و حتماً هنگام تولید باید انجام پذیرد. در ضمن بعضی از این آزمون ها مخرب است.

۷.۵. معرفی بعضی از آزمون های دیگر

در صورتی که تجهیز ساخته شده به عنوان یک سامانه و مجموعه ای از سخت افزار و نرم افزار باشد (مانند یک سامانه ی کنترل)، و با توجه به درجه ی حساسیت یک تجهیز، ممکن است در دو مقطع دو آزمایش زیر نیز انجام شود:

۱. آزمون های کارخانه ای یا FAT ؛

۲. آزمون های جایگاهی یا SAT .

با این توضیح که دو آزمایش فوق هر کدام به تنهایی می تواند به عنوان یکی از فعالیت های پایانی بازرسی فنی در برنامه ی آزمون بازرسی فنی (ITP) لحاظ شود، در ادامه به جزییات بیشتری از دو آزمون پرداخته می شود.

۷.۵.۱. آزمون های کارخانه ای (FAT)

این آزمایش را که به نحوی می توان آن را در گروه آزمون های نمونه ای هم فرض کرد، معمولاً با حضور نماینده ی کارفرما و در محل تولید محصول انجام می پذیرد. گرچه قبلاً روی تک تک ادوات و قطعات به کار رفته شده در این سامانه، آزمون های مورد نظر هر قطعه انجام شده است، اما برای حصول اطمینان از عملکرد مجموعه ی ادوات به هم پیوسته و یک پارچه شده باید توانایی های سامانه ی مذکور با شبیه سازی نرم افزاری و همچنین فراهم کردن قطعات سخت افزاری، یک به یک آزمایش شود. در یک سامانه ی کنترل که شامل چندین هزار نقطه ی کنترلی می شود، ممکن است سازنده و کارفرما به توافق برسند که هم چون آزمون نمونه ای، تنها درصدی از ورودی ها شبیه سازی شود (نه تمام ورودی ها) و ملاک صحه گذاشتن بر عملکرد دستگاه نحوه ی کار سامانه با چند ورودی فوق خواهد بود. در ضمن این آزمون می تواند با حضور نماینده ی کارفرما و همچنین با حضور شخص ثالث و مستقل (به عنوان بازرس) انجام شود.

۷.۵.۲. آزمون های جایگاهی (SAT)

این آزمایش بعد از نصب تجهیز در سایت انجام می شود و ربطی به روند تولید ندارد، چون صحت عملکرد آن تجهیز قبلاً در FAT تأیید شده است (به بیانی اگر تأیید نمی شد، سامانه به محل نصب منتقل نمی شد). اما این شرایط ناقض مسؤولیت سازنده نبوده و فلسفه ی این آزمون همان بحث بازرسی فنی کل پروژه و انجام آزمایش های پیش راه اندازی واحد صنعتی است. در این گونه آزمون ها عوامل مربوط به بعد از ساخت از جمله شرایط نصب نیز بررسی و آزمایش خواهد شد. در صورتی که تجهیز مورد نظر به عنوان یک سامانه دارای سخت افزار و نرم افزار باشد، تمامی الزامات و رویه های آزمایش مرحله به مرحله روی آن انجام خواهد شد. در این جا روند آزمایش بسیار شبیه به FAT است ولی به جای شبیه سازی، آزمایش در محیطی واقعی انجام می شود.

۸. جمع بندی و نتیجه گیری

با تشریح آزمون های یاد شده، یادآوری می نماید ماهیت و نیازمندی های بخشی از آزمون های فوق به گونه ای است که نباید توسط خود سازنده انجام پذیرد. برای مثال در آزمون های پیش بینی شده مربوط به صحت عمل کرد دستگاه های برقی ضد احتراق باید آزمایش ها توسط مؤسسات معتبر بین المللی انجام و گواهی نامه ی مربوطه نیز صادر گردد. اعمال ناعادلانه ی تحریم های جهانی و همچنین جایگاه ویژه ی سیاسی ایران شرایط را به گونه ای رقم زده است که ما را هدایت می کند تا حد امکان نیازمندی های پروژه-های صنعتی خود را از داخل تأمین کنیم.

بسیاری از سازنده های توانمند داخلی دارای پتانسیل لازم جهت تأمین ادوات و تجهیزات مورد نیاز پروژه های صنعتی هستند اما به دلیل تحریم، بهره گیری از امکانات آزمایش و صدور گواهی نامه توسط مؤسسات معتبر بین المللی برای آنان امکان پذیر نیست. بنابراین مطابق با استانداردها و دستورالعمل هایی که در پروژه ها به آن عمل می شود مجاز به نصب تجهیزات فوق در پروژه ها نیستیم. راه حلی که می تواند در شرایط تحریم، ما را مجاب به استفاده از خدمات سازندگان وطنی بنماید، توسعه و تجهیز آن دسته از آزمایشگاه هایی است که توانایی انجام آزمایش های مورد نیاز سازندگان فوق را داشته باشند.

بدیهی است تمام آزمایش هایی که لازم است روی ادوات و تجهیزات گوناگون صنعتی انجام پذیرد، مطابق با رویه هایی خواهد بود که در استانداردهای بین المللی و یا دستورالعمل های معتبر موجود می باشد. بنابراین طراحی و پیاده سازی این آزمایشگاه ها می تواند به عنوان پروژه های غنی پژوهشی، دانشجویی و صنعتی مطرح و به مرحله ی اجرا گذاشته شود. می دانیم برخی از آزمایش ها الزاماً باید توسط ارگانی به غیر از سازنده انجام بپذیرد و برخی از آزمون های عمومی دیگر به لحاظ گران بودن تجهیزات آزمایشگاهی، ضرورتی به تأمین و تجهیز آزمایشگاه توسط خود سازنده نیست.

یکی از بهترین روش های اجرایی، استفاده از خدمات ارگان های مردم نهاد یا انجمن های صنفی بی طرفی است که در درون خود آزمایشگاه های با تخصص گوناگون را از بخش خصوصی سازماندهی کرده و نسبت به انجام آزمایش و صدور گواهی نامه اقدام نمایند. آزمایشگاه ها می تواند از بخش خصوصی باشد. بدیهی است برای حصول نتیجه ی بهتر باید از نظارت عالیه ای همچون ارگان های ذی ربط دولتی، سازمان های استفاده کننده از تجهیزات وکارفرمایان برای نظارت بر چگونگی و سلامت انجام آزمایش ها و صدور گواهی نامه غافل نشد.

در این راستا، الگو گرفتن از مراکز آزمایشگاهی بین المللی و بازدید از این نهادها می تواند راه گشا باشد. به هر رو، عدول از الزامات استانداردی در انجام آزمایش ها به بهانه ی تحریم و یا فرار از سخت گیری های استاندارد و یا به هر دلیلی که باشد شایسته ی صنعت ما نیست.

درباره محمدحسن موحدی

دبیر انجمن مهندسان کنترل و ابزاردقیق ایران

بررسی بیشتر

ایترنت صنعتی

اترنت صنعتی

اترنت صنعتی اصطلاحات مهم با توضیحات ساده و مختصر بخش دوم استفاده از اترنت صنعتی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *